Recensie van een studente

Na aanleiding van het volgen van een Seminar bij Royal Veterinary College, University of London voor de studenten dierengeneeskunde schreef studente Vanesse een lovende recensie.
Disneyprinsessen hebben een welbekend talent: vogels oproepen. We hebben er allemaal wel eens met bewondering naar gekeken en ons afgevraagd: hoe doe ik dat?

Laten we eerlijk zijn we willen allemaal de uitverkorene zijn of het nu gaat om het veroveren van de kat of de baby van een vriend. Dit gaat niet over sprookjesachtige charme het gaat over de studie van gedrag en cognitie een cruciaal vakgebied voor de band tussen mens en dier en dierenwelzijn. Ondanks dat het een snelgroeiend vakgebied is bestaan er nog steeds veel misvattingen over.

Toen we Dr. Jan Hooimeijer, vogelarts, erkend papegaaiengedragstherapeut en internationaal spreker ontmoetten, organiseerde de RVC Zoological Society direct een seminar. Eindelijk leerden we het geheim achter die Disneyprinsessen rechtstreeks van de vogeldeskundige zelf.

De misvatting over respect
Mensen, net als veel roofdieren (honden, katten, uilen en andere), hebben ogen die naar voren gericht zijn. We kijken dieren met zoveel liefde in de ogen, maar voor een papegaai is die 'blik van liefde' niet bepaald charmant. Hoewel veel mensen papegaaien als huisdier houden, zoals ara's en valkparkieten, zijn ze niet gedomesticeerd. Hun instinct ziet ons nog steeds als roofdieren en de angst begint al bij de eerste ontmoeting. Dus, als je vrolijk Wie is een brave jongen? roept en je tanden laat zien denkt de papegaai: Het monster wil me opeten. Denk aan een scène uit Zootopia 2: een vriendelijke glimlach (met ontblote tanden) van een hert kan door een das als agressie worden geïnterpreteerd. In de vogeletiquette is direct oogcontact niet beleefd maar intimiderend.

Zelfs de klassieke truc om papegaaien met een nootje te lokken om op je schouders te gaan staan kan een vorm van disrespect zijn! Voor een papegaai met een scherp verstand is het een doorzichtige vorm van omkoping en een onderschatting van hun intelligentie. Onderzoek van cognitief psycholoog Dr. Irene Pepperberg heeft aangetoond dat papegaaien de intelligentie hebben van een kind van 6 tot 7 jaar en in staat zijn woorden en concepten te begrijpen. Bovendien is het vermogen van papegaaien om menselijke spraak te leren vergelijkbaar met dat van kinderen van 2 tot 3 jaar.

Het 5-stappen Nederlandse gedragsprotocol
Het geheim voor het hart van een papegaai zit niet in een snoepzakje maar in wederzijds respect en vertrouwen. Dit geldt ook voor andere dieren en kinderen. Hier is het ethologisch onderbouwde gedragsprotocol in vijf stappen ontwikkeld door de Nederlandse grondlegger dr. Jan Hooimeijer. Deze handleiding maakt gebruik van de observatievaardigheden en cognitieve vermogens van papegaaien om onze houding en attitude te beïnvloeden waardoor ze zich comfortabel en stressvrij voelen in onze aanwezigheid en wederzijds respect en vertrouwen ontstaan.

Stap 1: De ultieme stap om respect te tonen

Geen oogcontact. Benader de papegaai niet direct. Zet hem aan de zijkant; in de schijnwerpers staan maakt hem alleen maar onzeker en gestrest!
Wees tevreden met de aanwezigheid van de papegaai, alsof hij gewoon deel uitmaakt van de lucht. Een niet-intimiderende houding, een schouder die iets naar je toegekeerd is, laat zien dat je geen negatieve bedoelingen hebt.
Speel vervolgens met je pen, speelgoed of handdoek. Jij bent de interessante vreemdeling in het café, die rustig aan het friemelen is. Wees niet de aandachtzoeker die te veel praat. Nieuwsgierigheid zal het uiteindelijk wel winnen. Ze zullen je vanaf een veilige afstand observeren.
Gefeliciteerd, je hebt hun oprechte interesse gewonnen, en dat is precies het gewenste gedrag waar we naar op zoek zijn.

Stap 2: Beloon gewenst gedrag
Nu kun je ze erkennen. Ga naast ze zitten, niet tegenover ze (je wilt niet intimiderend overkomen), en vertel ze vrolijk dat ze de mooiste en slimste vogel ter wereld zijn. Je viert en beloont hun keuze om je op te merken.

Stap 3: Stimuleer hun intelligentie
Papegaaien leren graag door te observeren. Respecteer hun intelligentie door je omgeving te beschrijven. Beschrijf je handdoek en speelgoed: 'Hij is rood en zacht.' Beschrijf ze: 'Wauw, je vleugels zijn zo mooi. Hij is blauw en geel!' 'Dit is je linkerpoot, rechterpoot.' Onderzoek toont aan dat ze categorieën begrijpen zoals kleuren, materialen, vormen en concepten zoals groot en klein, het concept van nul en meer. Praat dus over wat je ziet en laat ze je opnieuw observeren als rolmodel.

Stap 4: Delen

Beloon hun nieuwsgierigheid door het object van hun aandacht te delen. Bied het voorzichtig aan en laat ze zelf kiezen of ze het willen aanraken of niet. Dwing ze niet tot interactie, want bevelen geven is respectloos. Of strek gewoon je arm uit en zeg: 'Je mag op mijn hand stappen.' En als ze dat doen, prijs ze dan zachtjes: 'Goed gedaan! Je bent zo dapper!'
En onthoud altijd: vermijd direct oogcontact. Houd ze aan je zijde en draai je lichaam weg. Dezelfde aanpak wordt ook gebruikt bij autistische kinderen. Vertrouwen spreekt dezelfde taal, of het nu met dieren of met mensen is.

Stap 5: Respect en vertrouwen in de praktijk brengen
Nu wederzijds vertrouwen en respect zijn ontstaan, is de angst verdwenen. Dus, wanneer het tijd is om nagels of snavel te knippen, of een bloedmonster af te nemen, werkt de papegaai graag mee. Gebruik dezelfde vertrouwde handdoek om ze voorzichtig in te wikkelen. Ze vertrouwen de handdoek en jou, vanwege de korte 2-5 minuten die je hebt gebruikt om eerst vertrouwen op te bouwen. Papegaaien zijn sociale dieren, het is hun instinct om samen te werken, als je ze eerst respect en vertrouwen toont.

Wat als ze nog steeds bang zijn?
Ga dan gewoon terug naar stap 1 totdat er vertrouwen is opgebouwd. Het is volkomen normaal om stap 1-3 een paar keer te herhalen voordat je klaar bent voor stap 4 en 5. Het duurt minder dan 10 seconden om stap 1-3 nog eens door te nemen. De sleutel is om je intenties voor een bepaald resultaat niet te laten blijken. Doe niet te veel je best en toon geen wantrouwen. Dit zijn vaak de belangrijkste oorzaken van mislukking.

Het papegaaiengedrag ontcijferen: de 5 gedragstypen
Onze houding, instelling en denkwijze bepalen hoe een papegaai, of welk dier dan ook, op ons reageert. Te vaak leiden misverstanden tot onbedoeld negatieve gevolgen. Maar er is hoop. Dr. Hooimeijer heeft 5 gedragstypen gedefinieerd, die ons een duidelijk kader bieden om het gedrag van papegaaien te interpreteren en er op de juiste manier op te reageren. Wanneer we leren hoe we respect en vertrouwen moeten tonen, geven ze dat terug. Het begrijpen van papegaaiengedrag is nog nooit zo toegankelijk geweest.

Weet jij welke gedragstypen dit zijn?

Normaal gedrag

Normaal gedrag is typisch gedrag dat een individu of een soort vertoont. Gedrag dat niet bedoeld is om aandacht te krijgen, een beloning te ontvangen of een probleem te veroorzaken. Voorbeelden zijn eten, poetsen, drinken, op een stok zitten en spelen. Een ara die aan houten meubels krabt of een puppy die je schoen verscheurt, is vaak geen ondeugendheid, maar instinctief en volkomen normaal. Je vindt het misschien niet leuk, maar het is nog steeds normaal gedrag.
Het bestraffen van normaal gedrag geeft een verwarrende boodschap: "Het is verkeerd om jezelf te zijn." Zo ontstaat onzekerheid. Aan de andere kant kan het belonen van normaal gedrag ertoe leiden dat dieren het overmatig herhalen, zelfs wanneer dit gedrag niet nodig is, waardoor het uiteindelijk een probleem wordt. Reageer daarom niet positief of negatief. Zelfs een berisping kan aanvoelen als aandacht, wat onbedoeld het gedrag dat je probeert af te leren, kan versterken. Zo verandert normaal gedrag in ongewenst gedrag en gedragsproblemen.
Hoe kunnen we meubels dan beschermen tegen jonge dieren? Overspronggedrag is de oplossing. (daarover later meer).

Gewenst gedrag

Gewenst gedrag wordt gecreëerd/gemanipuleerd door een rolmodel (dit kan een verzorger, eigenaar of ouder zijn) die de juiste omstandigheden creëert/stimuleert. De papegaai kiest ervoor om deel te nemen, niet vanwege een commando, niet voor een beloning en niet uit angst. Bijvoorbeeld: de verzorger friemelt aan een sleutelhangertje en de papegaai toont interesse.
Hoewel de papegaai niet uit is op een beloning, creëert het belonen van gewenst gedrag zelfvertrouwen en helpt het ons respect te tonen en vertrouwen op te bouwen.

Ongewenst gedrag

Ongewenst gedrag is bedoeld om een reactie/beloning uit te lokken en is vaak bedoeld om een probleem te veroorzaken. Schreeuwen, praten, bijten: dit kan een poging zijn om aandacht te trekken of om problemen te veroorzaken. Andere voorbeelden zijn onzeker gedrag, zoals verenplukken, en ander zelf verminkend en destructief gedrag.
Jouw bezorgdheid, angst, frustratie, gelach of woede is een beloning voor hen, wat hen aanmoedigt om dat gedrag te herhalen, wat leidt tot gedragsproblemen. Denk de volgende keer twee keer na voordat je lacht om je schreeuwende papegaai.

Afgedwongen gedrag

Afgedwongen gedrag is het gevolg van een commando, (sociale) druk of angst voor straf. Dierentraining valt vaak in deze categorie en omvat bijna altijd externe beloning of straf. Denk bijvoorbeeld aan het uithongeren van een dier en het alleen een traktatie geven als het dier het goed doet.
Het dier heeft geen echte keuze en het ontwikkelt geen respect. De papegaai gehoorzaamt, maar begrijpt niet waarom. Dit type training kan ineffectief worden. Zelfs ogenschijnlijk onschuldige handelingen, zoals een papegaai vragen om "hallo te zeggen" in ruil voor een snoepje, vormen een bedreiging voor het dierenwelzijn.

Oversprongedrag

Overspronggedrag is wat dieren (en mensen) normaal gesproken doen wanneer ze tussen vechten en vluchten in zitten, en geen van beide goed aanvoelt. Dit gedrag wordt vaak waargenomen tijdens een conflict, zowel in de natuur als in gevangenschap.
Het werd voor het eerst beschreven door Nobelprijs winnende etholoog Prof. Niko Tinbergen bij broedende meeuwen. In dichtbevolkte kolonies waren territoriale conflicten onvermijdelijk, maar vechten of vluchten zou hun eieren en kuikens in gevaar brengen. Dus deden de meeuwen iets onverwachts: ze poetsten hun veren, bouwden nesten of keken weg, alsof het conflict gewoon niet bestond. Kort daarna volgden andere meeuwen hun voorbeeld en verdween de spanning.
Overspronggedrag is een de-escalatiemiddel dat zowel bij wilde als bij in gevangenschap levende dieren, en zelfs bij mensen, voorkomt. Het is een zachte maar krachtige manier om ongewenst gedrag om te buigen, zonder geweld en zonder angst. Daarom kan overspronggedrag worden beschouwd als een van de geheimen van een succesvolle kleuterjuf.
Papegaaien in gevangenschap bevinden zich vaak in conflictsituaties of ongemakkelijke omstandigheden, en opgesloten zitten in een kooi maakt vechten of vluchten onmogelijk. Ondervoeding, gebrek aan zonlicht, gebrek aan privacy, gebrek aan beweging, intimidatie en een ongezonde relatie met de verzorger zijn allemaal redenen voor overspronggedrag. Papegaaien vertonen verschillende soorten overspronggedrag, afhankelijk van de soort. Afrikaanse grijze papegaaien beginnen bijvoorbeeld vaak met poetsen, flapperen met hun vleugels of schudden met hun staart. De papegaai probeert zich op zijn gemak te voelen terwijl hij zijn onzekerheid verbergt. Andere voorbeelden zijn nagelbijten en krabben, en deze kunnen erg lijken op normaal gedrag. Bij sommige soorten die te maken hebben met zeer stressvolle situaties, kan dit leiden tot een "bevriezing".
Het is van cruciaal belang om overspronggedrag te begrijpen, ermee om te gaan en het te benutten. Als je overspronggedrag niet herkent en er niet op de juiste manier op reageert, kun je het onbewust versterken, wat gemakkelijk abnormaal, repetitief gedrag (ook wel maladaptief gedrag genoemd) kan worden, zelfs in niet-stressvolle omstandigheden! Het plukken van veren is een typisch voorbeeld van hoe verzorgers ongepast reageren op afleidingsgedrag zoals het poetsen van de veren.
De truc: Als je een papegaai afleidingsgedrag ziet vertonen, doe het dan zelf ook! Kijk weg of speel met een pen. Doe alsof de vogel er niet is. Wanneer we een comfortabele omgeving voor de vogels creëren en ze een veilig gevoel geven, stopt het afleidingsgedrag.

Klinkt dit bekend? Dat komt omdat het vertonen van overspronggedrag stap 1 is van het Nederlandse 5-stappen gedragsprotocol. Het helpt ons niet alleen om respect en vertrouwen te tonen, maar ook om gedragsproblemen bij papegaaien te voorkomen en op te lossen.

Waarom elke dierenarts ethologie zou moeten leren
Een papegaai kijkt je schuin aan vanaf de andere kant van de kamer. Een kat wil niet uit de reismand komen. Een egel rolt zich op tot een stekelige bal.

Dierenartsen komen dagelijks nerveuze, onzekere en zelfs getraumatiseerde dieren tegen. De situatie wordt extra stressvol wanneer het een exotisch dier en/of een prooidier betreft, zowel voor het dier als voor ons! Of je nu een ervaren dierenarts bent, een dierenartsassistent of een stagiair, het beheersen van het Nederlandse 5-stappen gedragsprotocol en het kennen van de definities van gedragingen helpt ons om stressvolle situaties vakkundig aan te pakken. Door onszelf te ontwikkelen tot een positief rolmodel in plaats van een intimiderende figuur te zijn, kunnen we onzeker, defensief en/of agressief gedrag ombuigen, omdat dit soort gedrag sterk beïnvloed wordt door de houding, het gedragspatroon en de denkwijze van de verzorgers.

Stressvermindering is niet alleen prettig, het is essentieel voor het welzijn van dieren en onze eigen veiligheid. Ethologie leert ons de juiste manier om 'respect te tonen', wat cruciaal is voor het opbouwen van een betere band met patiënten en het effectief communiceren via lichaamstaal. Door wederzijds begrip en respect zijn dieren rustiger en meewerkender tijdens lichamelijk onderzoek, waardoor we een nauwkeurige diagnose kunnen stellen en effectievere behandelingen kunnen geven.

Kleuterjuffen moeten dit ook weten
Deze gids is niet alleen voor dierenartsen, maar ook een geheim handboek voor het manipuleren van ieders gedrag, inclusief dat van kleine kinderen. Papegaaien hebben de intelligentie van een kind van 6 tot 7 jaar, wat betekent dat kinderen en papegaaien op verrassend vergelijkbare manieren reageren op stress. Dus, of je nu een vogeleigenaar, leerkracht, ouder of oudere broer of zus bent, dit geldt voor jou! Deze concepten worden vaak beschouwd als het geheim van Jane Goodall voor het opbouwen van zo'n prachtige relatie met vrij rondlopende chimpansees gedurende 60 jaar; een relatie gebaseerd op wederzijds respect en vertrouwen.

Goed ouderschap en dierenverzorging gaat niet over anderen de baas spelen. Het gaat erom een goed rolmodel te zijn en de observatievaardigheden van een kind of een dier te optimaliseren. Het gaat NIET om trainen met snoepjes of dreigementen, zoals in de afschuwelijke circusverhalen en orka-shows die we allemaal wel eens hebben gezien of gehoord. Wanneer we hun intelligentie, hun cognitieve vermogens en hun observatievermogen respecteren, is de kans veel groter dat ze zich goed willen gedragen. Zelfs chimpanseemoeders snappen het! Dr. Jane Goodall, de beroemde primatologe, observeerde dat chimpansees hun jongen nooit straffen of corrigeren. In plaats daarvan tonen ze goed gedrag en creëren ze een omgeving waarin hun jongen normaal en gewenst gedrag kunnen kiezen. Respect is niet alleen voor mensen en volwassenen. Het is de universele taal van vertrouwen en een essentieel onderdeel van elke gelukkige relatie.

Van onze studenten

Het leren over het gedrag, de intelligentie en het welzijn van vogels onder begeleiding van de fantastische en energieke dr. Jan Hooimeijer heeft mijn ogen geopend voor een compleet nieuwe wereld. Ik ben me nu veel bewuster van de onderliggende problemen waarmee exotische dieren in gevangenschap te maken hebben. Aan het einde van het symposium was ik in staat om op een manier met dieren om te gaan die hun onafhankelijkheid erkent en samenwerking bevordert. Ik kijk ernaar uit om in de toekomst relaties op te bouwen die gebaseerd zijn op wederzijds respect en communicatie wat net zo waardevol is voor exotische vogels als voor de mensen in ons dagelijks leven.Gabriel Springer, BVM 3

Copyright © Vanesse. Niets van deze uitgave mag worden vermenigvuldigd of gekopieerd zonder schriftelijke toestemming van studente Vanesse Het artikel in originele vorm delen is uiteraard wel toegestaan (en zelfs gewenst) onder de voorwaarde dat dit altijd met duidelijke bronvermelding gedaan wordt. Het artikel is met de grootste zorg samengesteld. Nochtans kan de auteur geen verantwoordelijkheid aanvaarden voor enige schade van welke aard dan ook voortkomende uit gebreken in de inhoud.