Tijdens de jaarlijkse AAV in Monterey gaf ik een lezing over Papegaaien bijten geen kinderen.
Drs. Jan Hooimeijer, DVM CPBC
Samenvatting
Een indrukwekkende snavel is een van de meest opvallende kenmerken van een papegaai. Het is ook vaak de bron van grote bezorgdheid bij ouders die een snavel associëren met bijten en zich daar zorgen over maken schade die hun kinderen kunnen worden toegebracht. Het is daarom belangrijk om te beseffen dat de papegaai zijn snavel in het wild gebruikt niet om te verwonden of te doden, maar om te klimmen, te eten, gladstrijken, voeden en verdedigen.
Inleiding
De snavel van een papegaai, kaketoe of ara is een indrukwekkend instrument dat door veel vogeleigenaren met een zekere mate van ontzag en bezorgdheid wordt bekeken. De kracht achter de snavel van een papegaai is bij iedereen bekend. In het wild worden snavels gebruikt om harde noten en sterke zaden open te breken. Nestholtes in bomen worden met hetzelfde krachtige gereedschap vergroot. In gevangenschap ervaren kwekers hoe papegaaien nestkasten aanpassen en vernielen, aangeboden takken in luciferhoutjes veranderen, met een moersleutel vastgezette noten losdraaien van hun bouten, en speelgoed en meubels reduceren tot splinters – allemaal met diezelfde snavels, en ogenschijnlijk zonder enige moeite. De hoeveelheid kracht die een papegaai kan uitoefenen met een lichtgewicht schedel en een lichte snavel is buitengewoon indrukwekkend. Door sterke spieren te combineren met de scharnierconstructie van de bovensnavel, kunnen papegaaiensnavels net zo effectief zijn als een paar stevige, scherpe tangen. Afgezien van het eten en het aanpassen van de nestplaats heeft de snavel nog veel andere belangrijke functies. Hij wordt gebruikt als een derde poot wanneer de vogels klimmen, om hen stabiel te houden. De snavel wordt ook gebruikt om voorwerpen vast te houden, zodat de gevoelige tong deze kan onderzoeken. Daarnaast is de snavel het instrument waarmee de vogel zijn eigen veren verzorgt, evenals die van zijn of haar partner. Ook jonge vogels worden met de snavel verzorgd. Bijten is een vaak genoemd reden waarom mensen hun papegaai afstaan, waarna het dier terechtkomt in een vicieuze cirkel van verkoop en wederverkoop, of wordt achtergelaten in een opvangcentrum. In de Vogelkliniek is de ervaring dat de komst van een baby in huis vaak samenvalt met het vertrek van de papegaai, uit angst van de nieuwe ouders dat hun kind niet veilig zou zijn bij het huisdier. En als het niet de ouders zijn die zich zorgen maken, dan zijn het wel de grootouders. Die snavel — wat een schade zou die kunnen aanrichten aan kleine vingertjes, teentjes, oortjes of een klein neusje!
Andere papegaaien bijten in het wild
Het is opmerkelijk dat er geen significante gegevens bestaan die het idee ondersteunen dat papegaaien in het wild ernstige of dodelijke bijtwonden aan elkaar toebrengen. Integendeel, er is geen enkel bewijs dat erop wijst dat het opzettelijk verwonden of doden van soortgenoten deel uitmaakt van het natuurlijke gedrag van papegaaien. Hoewel ze uitgerust zijn met een ingebouwd dodelijk wapen dat gemakkelijk een andere vogel van hun eigen soort zou kunnen verwonden of doden, komt dergelijk gedrag in de natuur praktisch niet voor. Het verzwakken van leden van dezelfde soort lijkt niet in het belang te zijn van het voortbestaan van papegaaien. Er vinden zeker schermutselingen plaats, maar dit zijn meestal vertoningen en schijngevechten waarbij zelden echte schade wordt aangericht. Papegaaien leren al vroeg de lichaamstaal van hun soortgenoten te lezen en weten precies wat is toegestaan en hoe ver ze kunnen gaan in hun strijdlust. Speelse worstelpartijen met andere jongen maken deel uit van het leer- en socialisatieproces van elke jonge papegaai, en er is geen enkele documentatie bekend bij de auteur die erop wijst dat dit ooit tot ernstige verwondingen heeft geleid.
Andere papegaaien bijten in gevangenschap
In gevangenschap komen bijtproblemen vooral voor bij kaketoes die in de avicultuur worden gehouden, waarbij mannetjes erom bekend staan dat ze een vrouwtje ernstig kunnen verwonden of zelfs doden. Tamme kaketoes vertonen ook de neiging zichzelf te verminken met hun snavel. Geen van deze gedragingen is bekend in het wild. Beperkingen door de grootte van de huisvesting van vogels in gevangenschap belemmeren vaak vermijdingsgedrag of maken het onmogelijk voor de vogels om adequaat te reageren op lichaamstaal die in het wild zou leiden tot terugtrekking uit een conflictsituatie. Omdat ze niet kunnen vluchten, worden vogels onzeker en defensief. Defensief gedrag gaat vaak gepaard met agressie. Het aanvallen of bijten van andere vogels in een dergelijke situatie kan worden beschouwd als onnatuurlijk gedrag dat voortkomt uit de omstandigheden van gevangenschap. In gevangenschap is bekend dat vogels van bepaalde soorten zieke of gewonde soortgenoten aanvallen en zelfs doden. Binnen de Vogelkliniek zijn ernstige hoofdwonden waargenomen bij grasparkieten, valkparkieten en agaporniden wanneer zij in groepen van soortgenoten worden gehuisvest. Het is niet ongewoon dat de dode vogels daarna worden aangevreten. De auteur is niet op de hoogte van de mate waarin, of überhaupt of, dit in de natuur voorkomt. We kunnen bijten in gevangenschap beschouwen als een uiting van onzekerheid en dus als onderdeel van een gedragsprobleem. Onzekerheid wordt waargenomen bij vogels die niet met respect worden behandeld, maar ook tijdens perioden van hormonale of seksuele activiteit, en in gevallen van lichamelijke problemen of ziekte. Vogels die een sterke binding hebben met hun eigenaar vertonen hechtingsgedrag, wat op zijn beurt territoriaal gedrag veroorzaakt. Deze territorialiteit wordt vaak gezien als agressief of dominant gedrag, terwijl het in werkelijkheid voortkomt uit onzekerheid en verdediging. Buiten hun eigen territorium, of wanneer de partner/eigenaar afwezig is, gedraagt de vogel zich vaak volledig anders.
Mensen bijten in gevangenschap
Er is een constante stroom van verhalen en anekdotes van papegaaieneigenaars die melden dat ze door hun huisdier zijn gebeten. Volgens de ervaring binnen de Vogelkliniek is het aantal gevallen waarin medische behandeling daarna noodzakelijk was echter uiterst gering. Dat is opmerkelijk, gezien de schade die een papegaaiensnavel zou kunnen aanrichten als deze werkelijk met de bedoeling om te verwonden of te beschadigen werd gebruikt. Wanneer het om kinderen gaat, is het nog opvallender dat er in de afgelopen 22 jaar binnen de Vogelkliniek niet één enkel incident is geweest waarbij een papegaai een kind heeft gebeten. Bovendien heeft consequent onderzoek door de auteur naar persoonlijke, anekdotische of mediaberichtgeving over gebeten kinderen geen enkel geval aan het licht gebracht waarin een kind door een papegaai is gebeten. Gezien de daadwerkelijke kracht van een papegaaiensnavel, en de grootte van een kindervinger, neus of oor, zou men verwachten verhalen te horen over afgerukte of verminkte kinderledematen. Volgens onze ervaring reageren papegaaien volledig anders op kinderen dan op volwassenen. Blijkbaar zien papegaaien kinderen op een vergelijkbare manier als menselijke volwassenen dat doen: ze worden niet als bedreigend ervaren en maken de vogels daardoor niet onzeker. Dit is des te opvallender wanneer men het vergelijkt met het gedrag van honden. Wanneer een hondenbezitter bang is dat zijn dier een kind zal bijten, zorgt die onzekerheid ervoor dat het kind een verwarrende factor wordt in de omgeving van de hond, waardoor de kans dat de hond daadwerkelijk bijt juist toeneemt. Ondanks het feit dat de meeste ouders zich zorgen maken over het vermeende risico dat een papegaai een kind zal bijten, reageren papegaaien hier niet op door te bijten. Hooguit speelt de vogel een spelletje waarbij hij doet alsof hij wil bijten, maar de “dreiging” niet uitvoert. De geschrokken reactie van de ouders kan dan worden gezien als een “beloning” voor dit ongewenste gedrag, waardoor het juist wordt versterkt. Zelfs in situaties waarin men zou denken dat de papegaai alle reden had om te bijten bijvoorbeeld wanneer een kind te hard “aaidt”, aan de staart trekt of de vogel bewust of onbewust plaagt brengen papegaaien zelden de verwachte verwondingen toe. Hooguit blijft er een blauwe plek achter, meestal veroorzaakt doordat het kind zijn vinger of hand te snel terugtrekt uit de snavel waarin die slechts “vastgehouden” werd. Blijkbaar hebben papegaaien een natuurlijke rem als het gaat om het bijten van kinderen. Dat is des te meer reden om hun natuurlijke gedrag te respecteren.
Conclusie
Bijten kan worden beschouwd als aangeleerd gedrag bij papegaaien, een gedrag dat vaak onbedoeld wordt beloond. Papegaaien die bijten, worden meestal niet benaderd en met respect behandeld. Een papegaai laten zien dat iemand bang voor hem is, wordt ervaren als een teken van disrespect. Wanneer een papegaai merkt dat de eigenaar een probleem heeft, wordt hij onzeker en verliest hij zijn respect voor de eigenaar. Het is opmerkelijk om te zien dat kinderen blijkbaar geen gevoelens van onzekerheid veroorzaken bij papegaaien, zelfs wanneer de ouders duidelijk maken dat ze het dier niet vertrouwen. Er is alle reden om veel respect te hebben voor de intelligentie en het normale gedrag van papegaaien. Dit geldt zeker wanneer we ons realiseren dat zij zich aanpassen aan uiterst onnatuurlijke omstandigheden om in gevangenschap als huisdier te kunnen integreren. Het is des te indrukwekkender wanneer we beseffen dat papegaaien kinderen niet bijten, ondanks het feit dat veel kinderen het slachtoffer zijn van kindermishandeling door hun eigen ouders of het slachtoffer zijn van bijtende honden.
Copyright © Adviespraktijk voor Vogels | drs. Jan Hooimeijer. Niets van deze uitgave mag worden vermenigvuldigd of gekopieerd zonder schriftelijke toestemming van drs. Jan Hooimeijer. Het artikel in originele vorm delen is uiteraard wel toegestaan (en zelfs gewenst) onder de voorwaarde dat dit altijd met duidelijke bronvermelding gedaan wordt. Het artikel is met de grootste zorg samengesteld. Nochtans kan de auteur geen verantwoordelijkheid aanvaarden voor enige schade van welke aard dan ook voortkomende uit gebreken in de inhoud.