Het is wereldwijd een groot probleem dat mannen kakatoes agressief gedrag vertonen naar de pop. Met als uitkomsten verwondingen en zelfs fatale gevolgen.
Huiselijk geweld bij kakatoes deel 2
Drs. Jan Hooimeijer DVM RPBC
Adviespraktijk voor Vogels 2026
Vanzelfsprekend zijn de broedresultaten door het “huiselijk geweld” ook sterk verminderd.Tijdens het jaarlijkse congres van de Association of Avian Veterinarians is, in 2004 in New Orleans, door mij een presentatie gegeven over deze problematiek. De aanleiding was de uitkomst van onderzoek dat door mij was begeleid, uitgevoerd door 2 studenten van het van Hall Instituut in Leeuwarden. Uitgangspunten waren een aantal vragen en hypothesis op basis van kennis en ervaring op basis van ethologie. Dus op basis van het observeren van het gedrag, inspelend op devragen en problemen waar ik al die jaren mee ben geconfronteerd. Uiteindelijk blijkt dat het vooral ook gaat om gezond verstand en het in twijfel trekken van datgene als normaal wordt beschouwd omdat iedereen het zo doet. Mijn kennis / ervaring is op basis van ethologie, het observeren van het gedrag van vogels en het inspelen op vragen en problemen waar ik vanaf 1982 mee ben geconfronteerd waarbij het uiteindelijk ook gaat om “gezond verstand”.
Maar als je kijkt in dierentuinen, avicultuur en gezelschapsvogels dan worden de belangen en het welzijn van papegaaien alleen op dat punt al structureel vernacheld.
Voedingsdeficiënties zijn een belangrijke reden van onzekerheid
Ook t.a.v. de partnerkeuze waarbij de pop een gezonde en vitale man kiest om gezonde nakomelingen te krijgen. Zoals besproken is mijn ervaring dat tussen 5-10 jaar de eerste duidelijke verschijnselen van voedingsfouten zich gaan aankondigen. Dat betekent dus ook dat er problemen kunnen gaan spelen die gekoppeld zijn aan de leeftijd omdat een kaketoe van 4 jaar een veel betere conditie heeft dan dezelfde kaketoe van 8 jaar. Het is meer dan opmerkelijk dat dit aspect tot op heden vrijwel nooit serieus genomen wordt. Binnen de dierentuinwereld zijn er als het gaat om vogels net als binnen de avicultuur hele slechte ervaringen zijn als het gaat om de gezondheid, de reproductie en de levensverwachting. Zelden worden deze slechte ervaringen gekoppeld aan voedingsfouten. Een belangrijke reden is, zoals besproken, dat de opgedane kennis en ervaring binnen de vogelgeneeskunde tot op heden niet serieus genomen worden binnen de avicultuur en niet binnen de dierentuinwereld. Dierentuindierenartsen zijn toch vooral zoogdier dierenartsen en geen vogeldierenartsen. Kwekers en curatoren werken op basis van hun ervaringen en hebben zelden een directe link met de ontwikkelingen binnen de vogelgeneeskunde. Een belangrijke reden is dat er in het curriculum voor studenten diergeneeskunde, wereldwijd niet of nauwelijks aandacht is voor de vogelgeneeskunde en het verantwoord houden van vogels in gevangenschap.
Gebrek aan privacy
- Allereerst t.a.v. soortgenoten omdat kaketoes uitermate territoriaal zijn in de broedperiode. Er is altijd veel meer agressie binnen de soort dan naar niet soortgenoten. Een aspect waar binnen de avicultuur nauwelijks rekening mee gehouden wordt.
- Onvoldoende privacy binnen een koppel die bijna letterlijk 24/7 op elkaars lip zitten, mede door een schamel aanbod aan zitstokken i.p.v. een grote variatie van takken variërend in dikte/diameter en schots en scheef.
- Onvoldoende privacy in dierentuinen/collecties waarbij “open en bloot” naar vogels wordt gekeken, op een manier waardoor vogels zich voortdurend bekeken/geïntimideerd voelen. Dat kan zijn door bezoekers maar in hoge mate ook door de verzorgers.
Gebrek aan privacy is bij mens en dier een belangrijke reden van gedragsproblemen en welzijnsproblemen. Tegelijkertijd is en wordt gebrek aan privacy zelden serieus genomen en is er in de literatuur, zeker als het gaat om vogels, heel weinig over terug te vinden.
Prooidieren
Papegaaien zijn ultieme prooidieren. De ogen zijn aan de zijkant van de kop geplaatst. Prooidieren zijn van nature onzeker. Papegaaien houden voortdurend de omgeving in de gaten vanwege het risico om te worden gepakt door een roofvogel/roofdier. Het is mijns inziens meer dan opmerkelijk dat niet wordt onderkend dat papegaaien/kaketoes prooidieren zijn en daar dus ook geen consequenties aan verbonden worden. Dus ook niet in de benadering door verzorgers/publiek. Mensen hebben de typische kenmerken van roofdieren, met ogen naast elkaar geplaats aan de voorkant van het hoofd.
Onderschat wordt dan ook dat circulerende/vliegende roofvogels een bron van onrust en stress zijn. Dat betekent dat een deel van de bovenkant van de volières zodanig afgeschermd moet zijn dat de vogels de wilde roofvogels niet zien en dus ook niet gezien worden en op zijn minst een plek hebben waar ze privacy ervaren. Door mij zijn kwekers bezocht vanwege tegenvallende kweekresultaten waarbij ik binnen een half uur 2 roofvogels boven de volières zie vliegen in de wetenschap dat de vogels deze ook zien en er ook op reageren zonder dat de kweker zich dat realiseerde. Daarnaast speelden er natuurlijk altijd een scala aan andere factoren een rol die reden zijn voor onzekerheid/stress.
Vrije partnerkeuze
Vrije partner keuze is normaal in de natuur waarbij het gebruikelijk is dat de pop bepaald of een man wordt geaccepteerd als partner en toekomstige vader van de nakomelingen. Het bij elkaar plaatsen van een man en een pop op basis van de uitslag van het onderzoek naar de sekse is dan ook vanzelfsprekend een belangrijke basis van problemen. Ruime en goed ingerichte groepsvolieres zijn cruciaal om te komen tot partnerbinding. Op het moment dat er spraken is van partner binding wordt een aparte ruime volière geboden om de privacy te waarborgen en waarbij de inrichting zodanig is dat de vogels zo veel mogelijk normaal gedrag kunnen vertonen. Dat er daarnaast gedurende het jaar nog altijd de mogelijkheid is om tussendoor onderdeel uit te maken van de groep is, net als in de natuur, volstrekt normaal. Broedkoppels zijn in de natuur niet volledig geïsoleerd en de vogels kunnen kiezen voor sociaal contact.
Gebrek aan lichaamsbeweging
Het is in mijn ogen bizar om voortdurend en overal te zien dat papegaaien op stevige, onbeweeglijke horizontale zitstokken zitten. Het gaat altijd om een foute diameter waarbij de vogels geen andere keuze hebben. Als vogelaar kijk ik al meer dan 55 jaar naar vogels in de natuur en heb het geluk gehad om papegaaien in de natuur te kunnen observeren. Vogels in de natuur zitten in takken en deze zijn zelden horizontaal, hebben altijd een variabele diameter en zijn vrijwel altijd flexibel. Zitten op een flexibele schuine tak betekent dat er een groot aantal spieren worden geactiveerd om de balans te waarborgen. Vogels slapen op 1 poot op schuine takken terwijl het waait. Zoals spreeuwen in rietvelden slapen waarbij het riet volledig verticaal staat en door het gewicht van de spreeuwen buigt. Ik heb hyacint ara’s in de Pantanal (Zuid-Amerika) gezien die op bewegende takken zitten met een diameter van mijn duim. In gevangenschap krijgen deze vogels horizontale stabiele, dikke boomstammen waar ze op moeten zitten. Foute zitstokken zijn reden voor voetproblemen en gewrichtsproblemen. Elke keer als ik daar een kweker of dierverzorger op aanspreek blijkt dat niemand daar over heeft nagedacht met als uitkomst de uitspraak “dat iedereen dat zo doet” dus het zal wel goed zijn.
Intelligentie en cognitie onderschat
De uitkomsten van het langlopend onderzoek door Dr. Irene Pepperberg naar de intelligentie en de cognitieve capaciteiten van papegaaien zijn en worden nog altijd niet gebruikt binnen de avicultuur, niet binnen dierentuinen, niet in kweekbestanden en niet in opvangcentra voor papegaaien. En dus ook niet als het gaat om papegaaien die als gezelschapsvogels worden gehouden. Dr. Irene Pepperberg heeft, op basis van ruim 45 jaar onderzoek geconcludeerd dat we te maken hebben met een intelligentie niveau dat kan worden vergeleken met kinderen van 6-7 jaar. Papegaaien beschikken over de taalvaardigheid die vergelijkbaar is met kinderen van 2-3 jaar. Papegaaien beschikken over hoogwaardige cognitieve capaciteiten. Dat betekent dat papegaaien in hoge mate ervaren wat er in de omgeving speelt. Problemen en onzekerheid in de omgeving hebben een negatief effect op het gedrag en het welzijn van papegaaien.
Tussen 2014 – 2024 is samengewerkt met Dr. Irene Pepperberg en zijn er op uitnodiging van universiteiten en/of studiegroepen van studenten diergeneeskunde, wereldwijd dagseminars en workshops gepresenteerd over gedrag, intelligentie, cognitie en welzijn. Het voorkomen van gedragsproblemen, het inspelen op en het oplossen van gedragsproblemen en welzijnsproblemen staat daarbij centraal.
Niet tam zijn is vragen om problemen
Niet tam zijn is een van de belangrijkste stress factoren. Het is de uitkomst van het gegeven dat de vogels zich niet comfortabel voelen in de aanwezigheid van de verzorgers. De dagelijks verzorging, al is het maar door water en voer aan te bieden, is een voortdurende stress factor als de vogels niet tam zijn. Heel bijzonder omdat het heel snel mogelijk is om te waarborgen dat de vogels zich wel comfortabel voelen in onze aanwezigheid. Het hardnekkige idee dat het gaat om “wilde vogels” die niet tam zouden moeten zijn omdat het geen gezelschapsvogels zijn is een absurd idee. Het is een dogmatiek bij kwekers en in de dierentuinwereld waar tot op heden geen wetenschappelijk onderbouwde argumenten voor zijn. Door mij wordt gerefereerd aan Jane Goodall en haar relatie met chimpansees in de natuur. Chimpansees die zich comfortabel voelen in de aanwezigheid van Jane Goodall blijven volstrekt normaal gedrag vertonen als dieren in de natuur. Dit in tegenstelling tot de relatie tussen dierverzorgers van chimpansees in dierentuinen. Dierverzorgers maken dat de chimpansees zich niet comfortabel voelen in hun aanwezigheid. Dierverzorgers beschrijven chimpansees als levensgevaarlijk en onberekenbaar. Het is meer dan triest om te bedenken dat chimpansees in gevangenschap net als andere dieren in gevangenschap, voortdurend ervaren dat ze niet met respect worden bejegend. De relatie is gebaseerd op wantrouwen waarbij de intelligentie en de cognitieve capaciteiten van dieren niet serieus genomen wordt. Niet anders dan bij de foute docent waarbij leerlingen zich gaan misdragen omdat de leerlingen niet ervaren dat ze door de docent met respect worden bejegend. Het is de primaire verantwoordelijkheid van eigenaren, kwekers en dierverzorgers om de gezondheid en het welzijn van gedomesticeerde en niet gedomesticeerde dieren in gevangenschap te waarborgen. Het betekent dat eigenaren, kwekers en dierverzorgers er verantwoordelijk voor zijn om te waarborgen dat de dieren zich comfortabel voelen in hun aanwezigheid. Het is een taboe waar ik al vele jaren tegen aanloop en het maakt mij bij kwekers en in de dierentuinwereld niet populair. Ik beschouw het als mijn verantwoordelijkheid om dat taboe te doorbreken in het belang van het welzijn van niet gedomesticeerde dieren/vogels in gevangenschap. Bovendien is het nadrukkelijk in het belang van het welzijn van de verzorgers, eigenaren en kwekers. De uitkomst is minder gezondheidsproblemen, minder gedragsproblemen, minder welzijnsproblemen, betere kweekresultaten en een hogere levensverwachting.
Bij een taboe gaat het altijd om een ongemakkelijke waarheid waarbij je wordt gedwongen om in de spiegel te kijken. Als (vogel)dierenarts beschouw ik het als mijn taak en verantwoordelijkheid om op basis van de wetenschap en op basis van mijn kennis en ervaring informatie te geven in het belang van het welzijn van dieren en in het belang van het welzijn van eigenaren/verzorgers. Daarbij worden voordelen en nadelen tegen elkaar afgewogen argumenten die bij voorkeur onderbouwd zijn op basis van wetenschappelijk onderzoek. Gezien een groot gebrek aan wetenschappelijk onderzoek op dit punt worden door mij, op basis van onderbouwde professionele ervaring en op basis van ethologie de voordelen en de nadelen tenen elkaar afgewogen. De centrale vraag is daarbij altijd of de keuzes/consequenties in het belang zijn van de vogels/dieren of niet.
Ook als het gaat om huiselijk geweld bij de mens is er spraken van grote welzijnsproblemen. Mannen die hun (ex) partner mishandelen en zelfs doden (femicide) is een belangrijk maatschappelijk en sociaal probleem. De mannen zijn als daders tegelijkertijd ook slachtoffer van omstandigheden die maken dat ze letterlijk “van het pad af raken” en ernstige (onnatuurlijke) gedragsproblemen gaan vertonen. Mijn ervaring en conclusie is al vele jaren dat als papegaaien, dieren, mensen en kinderen niet ervaren dat ze met respect bejegend, benaderd en behandeld worden de uitkomst is dat deze zich respectloos gaan gedragen. Agressie is een van de uitingen van gedragsproblemen en welzijnsproblemen. In de natuur zijn er geen meldingen van mannelijke kaketoes die hun partner verwonden of doden. In gevangenschap worden deze kaketoes onder extreem onnatuurlijke omstandigheden gehouden en ervaren de vogels niet dat deze met respect worden bejegend en behandeld. Onzekerheid is een belangrijke uitkomst. Onzekerheid is de basis van veel gedragsproblemen. Agressie is er een voorbeeld van. Een goede leidster van de peuterspeelzaal of de goede docent op de middelbare school creëert een situatie waarbij de kinderen/leerlingen ervaren met respect te worden bejegend. Het voorkomt gedragsproblemen inclusief agressief gedrag. Dat heeft Jane Goodall gedurende 60 jaar laten zien in de omgang met chimpansees in de natuur en niemand neemt dat serieus. Jane Goodall heeft vreedzaam samen geleefd met chimpansees in de natuur. Jane Goodall heeft een relatie gecreëerd op basis van wederzijds respect en wederzijds vertrouwen. Chimpansees in dierentuinen worden door de dierverzorgers voortdurend beschreven als onberekenbaar en levensgevaarlijk. Dierverzorgers realiseren zich niet dat het agressieve gedrag is en wordt gecreëerd als uitkomst van ernstige welzijnsproblemen. Als een papegaai die iedereen bijt, mij niet bijt dan is dat omdat de papegaai voor het eerst ervaart door iemand met respect en met vertrouwen te worden bejegend. Het is bizar dat het voortdurend blijkt te gaan om een ongemakkelijke waarheid. Daar zijn dus ook kaketoes in gevangenschap de dupe van. Er wordt als het gaat om gedragsproblemen/agressie voortdurend alle aandacht gefocust op symptoombestrijding. Er wordt daarbij voorbijgegaan aan de werkelijke oorzaak/diagnose. De werkelijke oorzaak is dat er structurele fouten worden gemaakt in het omgaan met en het bejegenen, benaderen en behandelen van kaketoes, papegaaien, vogels, dieren en kinderen. Mijn ervaring is dat er bijna nooit wordt ingespeeld op de gecreëerde serieuze gedragsproblemen en welzijnsproblemen die een belangrijke reden zijn van gedragsproblemen.
- De bevindingen van het “huiselijk geweld” bij kaketoes zijn mede gebaseerd op een presentatie, van drs. Jan Hooimeijer, tijdens het internationale congres van de Association of Avian Veterinarians in New Orleans in 2004. De presentatie was gebaseerd op een survey bij 20 kwekers van kaketoes, cliënten van de Kliniek voor Vogels. In opdracht van de Kliniek voor Vogels is de survey uitgevoerd door Marleen Langen en Diana Mol als studenten van het van Hall Instituut in Leeuwarden. Het ging om 17 vragen over de achtergronden van de kweker en 93 vragen over de individuele kaketoes. Het betrof 61 kweekkoppels kaketoes. 6 koppels Molukken kaketoes (Cacatua moluccensis, 2 koppels Witkuif kaketoes (C. alba);, 4 koppels blauw oog kaketoes (C. ophthalmica), 4 koppels Kleine geelkuif kaketoes (C. sulphurea);, 3 koppels Inka kaketoes (C. leadbeateri), 2 koppels Ducorps kaketoes (C. ducorpsii),, 6 koppels Goffini kaketoes (C. goffini);, 3 koppels Naaktoog kaketoes (C. sanguinea), 1 koppel Langsnavel kaketoes (C. tenuirostris), , 28 koppels Rose kaketoes (galahs, or Eolophus roseicapillus)
- De bevindingen zijn mede gebaseerd op mijn ervaring als vogeldierenarts, voortdurend geconfronteerd met gedragsproblemen en welzijnsproblemen.
- De bevindingen zijn in hoge mate mede gebaseerd op mijn ervaringen en observaties als een vogelaar met een grote belangstelling voor ethologie.
Copyright © Adviespraktijk voor Vogels | drs. Jan Hooimeijer. Niets van deze uitgave mag worden vermenigvuldigd of gekopieerd zonder schriftelijke toestemming van drs. Jan Hooimeijer. Het artikel in originele vorm delen is uiteraard wel toegestaan (en zelfs gewenst) onder de voorwaarde dat dit altijd met duidelijke bronvermelding gedaan wordt. Het artikel is met de grootste zorg samengesteld. Nochtans kan de auteur geen verantwoordelijkheid aanvaarden voor enige schade van welke aard dan ook voortkomende uit gebreken in de inhoud.
